Eddukvæði · Goðakvæði
Nafnlaus kvæði um goðin, flest varðveitt í einu íslensku handriti frá um 1270, Konungsbók, og ort fyrr — sum ef til vill á 10. öld. Röðin fylgir handritinu: Völuspá, sýn völvu á heiminn frá sköpun til ragnaraka; Hávamál, ráð Óðins og hvernig hann vann rúnirnar; þrjár viskukeppnir; gamansöm og dramatísk kvæði um Þór, Loka, Frey og Skírni. Á eftir koma kvæði sem finnast utan Konungsbókar (Baldrs draumar, Rígsþula, Hyndluljóð, Gróttasöngur og fleiri).
Hvernig á að lesa: Snorri þekkti mörg þessara kvæða og vitnar í þau; tengill á erindi leiðir þig á staðinn þar sem hann gerir það.
- Fornnorræna — Guðni Jónsson 1949 (útgáfa)
- Íslenska — sjálfvirk stafsetningarfærsla; einnig Netútgáfan 1997
- Enska — Bellows 1923 (þýðing) · samröðun sjálfvirk; gervigreindardrög þar sem Bellows 1923 vantar; einnig Brodeur 1916
- Enska · nútímaleg — gervigreindardrög
- Enska · Thorpe 1866 — Thorpe 1866 (þýðing) · samröðun sjálfvirk
Inngangur: gervigreindardrög · óyfirfarið
GróttasöngrGróttasöngurThe Song of Grottidrög24 erindi · enska: gervigreindardrög
Tvær herteknar jötunmeyjar, Fenja og Menja, mala gull og frið handa Fróða konungi á töfrakvörn; of hart reknar mala þær her gegn honum. gervigreindardrög · óyfirfarið
Skjöldr hét sonr Óðins, er Skjöldungar er frá komnir. Hann hafði atsetu ok réð löndum, þar sem nú er kölluð Danmörk, en þá var kallat Gotland. Skjöldr átti þann son, er Friðleifr hét, er löndum réð eftir hann. Sonr Friðleifs hét Fróði. Hann tók konungdóm eftir föður sinn í þann tíð, er Ágústus keisari lagði frið of heim allan. Þá var Kristr borinn. En fyrir því at Fróði var allra konunga ríkastr á Norðrlöndum, þá var honum kenndr friðrinn um alla danska tungu, ok kalla Norðmenn þat Fróðafrið. Engi maðr grandaði öðrum, þótt hann hitti fyrir sér föðurbana eða bróðurbana lausan eða bundinn. Þá var ok engi þjófr eða ránsmaðr, svá at gullhringr einn lá á Jalangrsheiði lengi. Fróði konungr sótti heimboð í Svíþjóð til þess konungs, er Fjölnir er nefndr. Þá keypti hann ambáttir tvær, er hétu Fenja ok Menja. Þær váru miklar ok sterkar. Í þann tíma fannst í Danmörk kvernsteinar tveir svá miklir, at engi var svá sterkr, at dregit gæti. En sú náttúra fylgði kvernunum, at þat mólst á kverninni, sem sá mælti fyrir, er mól. Sú kvern hét Grótti. Hengikjöftr er sá nefndr, er Fróða konungi gaf kvernina. Fróði konungr lét leiða ambáttirnar til kvernarinnar ok bað þær mala gull ok frið ok sælu Fróða. Þá gaf hann þeim eigi lengri hvíld eða svefn en gaukrinn þagði eða hljóð mátti kveða. Þá er sagt, at þær kvæði ljóð þau, er kallat er Gróttasöngr. Ok áðr létti kvæðinu, mólu þær her at Fróða, svá at á þeiri nótt kom þar sá sækonungr, er Mýsingr hét, og drap Fróða, tók þar herfang mikit. Þá lagðist Fróðafriðr. Mýsingr hafði með sér Grótta ok svá Fenju ok Menju ok bað þær mala salt. Hann bað þær mala lengr. Þær mólu litla hríð, áðr niðr sukku skipin, ok var þar eftir svelgr í hafinu, er særinn fellr í kvernaraugat. Þá varð sær saltr.
Skjöldur hét sonur Óðins, er Skjöldungar er frá komnir. Hann hafði atsetu og réð löndum, þar sem nú er kölluð Danmörk, en þá var kallað Gotland. Skjöldur átti þann son, er Friðleifur hét, er löndum réð eftir hann. Sonur Friðleifs hét Fróði. Hann tók konungdóm eftir föður sinn í þann tíð, er Ágústus keisari lagði frið of heim allan. Þá var Kristur borinn. En fyrir því að Fróði var allra konunga ríkastur á Norðrlöndum, þá var honum kenndur friðurinn um alla danska tungu, og kalla Norðmenn það Fróðafrið. Enginn maður grandaði öðrum, þótt hann hitti fyrir sér föðurbana eða bróðurbana lausan eða bundinn. Þá var og enginn þjófur eða ránsmaður, svo að gullhringur einn lá á Jalangrsheiði lengi. Fróði konungur sótti heimboð í Svíþjóð til þess konungs, er Fjölnir er nefndur. Þá keypti hann ambáttir tvær, er hétu Fenja og Menja. Þær voru miklar og sterkar. Í þann tíma fannst í Danmörk kvernsteinar tveir svo miklir, að enginn var svo sterkur, að dregið gæti. En sú náttúra fylgdi kvernunum, að það mólst á kverninni, sem sá mælti fyrir, er mól. sú kvern hét Grótti. Hengikjöftur er sá nefndur, er Fróða konungi gaf kvernina. Fróði konungur lét leiða ambáttirnar til kvernarinnar og bað þær mala gull og frið og sælu Fróða. Þá gaf hann þeim eigi lengri hvíld eða svefn en gaukrinn þagði eða hljóð mátti kveða. Þá er sagt, að þær kvæði ljóð þau, er kallað er Gróttasöngur. Og áður létti kvæðinu, mólu þær her að Fróða, svo að á þeirri nótt kom þar sá sækonungur, er Mýsingur hét, og drap Fróða, tók þar herfang mikið. Þá lagðist Fróðafriður. Mýsingur hafði með sér Grótta og svo Fenju og Menju og bað þær mala salt. Hann bað þær mala lengur. Þær mólu litla hríð, áður niður sukku skipin, og var þar eftir svelgur í hafinu, er særinn fellur í kvernaraugað. Þá varð sær saltur.
sjálfvirk stafsetning · óyfirfariðSkjöldr was the name of a son of Óðinn, from whom the Skjöldungar are descended. He had his seat and ruled the lands that are now called Danmörk, but were then called Gotland. Skjöldr had a son called Friðleifr, who ruled the lands after him. Friðleifr's son was called Fróði. He took the kingship after his father at the time when Augustus the emperor established peace over the whole world. At that time Christ was born. And because Fróði was the most powerful of all kings in the Northern lands, the peace was named after him throughout all the Danish-speaking lands, and the Norwegians call it Fróði's Peace. No man harmed another, even if he came upon his father's slayer or his brother's slayer, free or bound. There was then also no thief or robber, so that a gold ring lay for a long time on Jalangrsheiðr. King Fróði went on a visit to Svíþjóð [Sweden] to the king who is named Fjölnir. There he bought two slave-women, who were called Fenja and Menja. They were big and strong. At that time two millstones were found in Danmörk so large that no one was strong enough to turn them. And this property went with the mill, that whatever the one grinding asked for was ground out on the mill. That mill was called Grótti. The man who gave King Fróði the mill is named Hengikjöptr. King Fróði had the slave-women led to the mill and bade them grind gold and peace and happiness for Fróði. Then he gave them no longer rest or sleep than while the cuckoo was silent or a song could be spoken. It is said that they then spoke the poem that is called Gróttasöngr. And before the poem was ended, they ground an army against Fróði, so that in that night there came the sea-king who was called Mýsingr, and he killed Fróði and took great plunder there. Then Fróði's Peace came to an end. Mýsingr took Grótti with him, and Fenja and Menja too, and bade them grind salt. He bade them grind longer. They ground for a little while before the ships sank down, and there was afterwards a whirlpool in the sea, where the sea falls into the mill's eye. Then the sea became salt.
gervigreindardrög · óyfirfariðtil konungs húsa
framvísar tvær,
Fenja ok Menja;
þær ro at Fróða
Friðleifssonar
máttkar meyjar
at mani hafðar.
Snorri vitnar í þetta í Skáldskaparmál 52.5
til konungs húsa
framvísar tvær,
Fenja og Menja;
þær ro að Fróða
Friðleifssonar
máttkar meyjar
að mani hafðar.
Brodeur, þar sem Snorri vitnar í erindið: Skáldskaparmál 52.5
To the king's house,
The two fore-knowing,
Fenja and Menja:
These are with Fródi
Son of Fridleifr,
The Mighty Maidens,
As maid-thralls held.
to the king's house,
the two foreknowing,
Fenja and Menja:
these are with Fródi,
son of Fridleifr,
the Mighty Maidens,
held as slave women.
leiddar váru
ok grjóts gréa
gangs of beiddu;
hét hann hvárigri
hvíld né ynði,
áðr hann heyrði
hljóm ambátta.
leiddar voru
og grjóts gréa
gangs of beiddu;
hét hann hvárigri
hvíld né ynti,
áður hann heyrði
hljóm ambátta.
they were led
and of the grey stone
demanded motion [?];
he granted neither of them
rest nor joy
before he heard
the sound of the slave-women.
þögnhorfinnar:
"Leggjum lúðra,
léttum steinum."
Bað hann enn meyjar,
at þær mala skyldu.
þögnhorfinnar:
"Leggjum lúðra,
léttum steinum."
Bað hann enn meyjar,
að þær mala skyldu.
of the one whose silence was gone [mill] [?]:
"Let us set the mill-frame,
lighten the stones."
Still he bade the maidens
that they should grind.
snúðga-steini,
svá at Fróða man
flest sofnaði;
þá kvað þat Menja,
var til meldrs komin:
snúðga-steini,
svo að Fróða man
flest sofnaði;
þá kvað það Menja,
var til meldurs komin:
the swift-turning stone,
so that of Fróði's household
most fell asleep;
then Menja said this,
she had come to the grinding:
mölum alsælan,
mölum fjölð féar
á feginslúðri;
siti hann á auði,
sofi hann á dúni,
vaki hann at vilja,
þá er vel malit.
mölum alsælan,
mölum fjölð féar
á feginslúðri;
siti hann á auði,
sofi hann á dúni,
vaki hann að vilja,
þá er vel malið.
we grind him all-blessed,
we grind abundance of riches
on the mill of gladness;
may he sit on wealth,
may he sleep on down,
may he wake to his wishes,
then it is well ground.
öðrum granda,
til böls búa
né til bana orka,
né höggva því
hvössu sverði,
þó at bana bróður
bundinn finni."
öðrum granda,
til böls búa
né til bana orka,
né höggva því
hvössu sverði,
þó að bana bróður
bundinn finni."
harm another,
plot harm
nor work death,
nor strike for it
with a sharp sword,
even if his brother's slayer
he should find bound."
orð it fyrra:
"Sofið eigi meir
en of sal gaukar
eða lengr en svá
ljóð eitt kveðak."
orð it fyrra:
"Sofið eigi meir
en of sal gaukar
eða lengur en svo
ljóð eitt kveðak."
word other than before [?]:
"Sleep no more
than the cuckoos over the hall,
or longer than
while I speak one song."
fullspakr of þik,
málvinr manna,
er þú man keyptir;
kaustu at afli
ok at álitum,
en at ætterni
ekki spurðir.
fullspakur of þig,
málvinur manna,
er þú man keyptir;
kaustu að afli
og að álitum,
en að ætterni
ekki spurðir.
fully wise on your own behalf,
friend in speech of men,
when you bought slave-women;
you chose for strength
and for looks,
but about lineage
you asked nothing.
ok hans faðir,
þó var Þjazi
þeim öflgari;
Iði ok Aurnir,
okkrir niðjar,
bræðr bergrisa,
þeim erum bornar.
og hans faðir,
þó var Þjassi
þeim öflgari;
Iði og Aurnir,
okkrir niðjar,
bræður bergrisaættar,
þeim erum bornar.
and his father,
yet Þjazi was
mightier than they;
Iði and Aurnir,
our kinsmen,
brothers of mountain-giants,
from them we are born.
ór gréa fjalli
né sá inn harði
hallr ór jörðu,
né mæli svá
mær bergrisa,
ef vissi vit
vætr til hennar.
úr gréa fjalli
né sá hinn harði
hallur úr jörðu,
né mæli svo
mær bergrisaættar,
ef vissi vit
vætur til hennar.
out of the grey mountain,
nor that hard
rock out of the earth,
nor would she grind so,
the maiden of mountain-giants,
if we two knew
nothing of it [?].
várum leikur
öflgar alnar
fyr jörð neðan;
stóðu meyjar
at meginverkum,
færðum sjalfar
setberg ór stað.
várum leikur
öflgar alnar
fyr jörð neðan;
stóðu meyjar
að meginverkum,
færðum sjalfar
setberg úr stað.
were playmates,
reared up mighty
beneath the earth;
the maidens stood
at mighty works,
we ourselves moved
a flat-topped mountain from its place.
of garð risa,
svá at fold fyrir
fór skjalfandi;
svá slöngðum vit
snúðga-steini,
höfga-halli,
at halir tóku.
of garð risa,
svo að fold fyrir
fór skjalfandi;
svo slöngðum vit
snúðga-steini,
höfga-halli,
að halir tóku.
over the giants' enclosure,
so that the earth before it
went shaking;
so we slung
the swift-turning stone,
the heavy rock,
that men took it up.
á Svíþjóðu
framvísar tvær
í folk stigum,
beiddum björnu,
en brutum skjöldu,
gengum í gögnum
gráserkjat lið.
á Svíþjóðu
framvísar tvær
í folk stigum,
beiddum björnu,
en brutum skjöldu,
gengum í gögnum
gráserkjað lið.
in Svíþjóð [Sweden],
two foreseeing women,
stepped into battle,
we challenged bears [?]
and broke shields,
we went right through
the grey-mailed host.
studdum annan,
veittum góðum
Gothormi lið;
var-a kyrrseta,
áðr Knúi felli.
studdum annan,
veittum góðum
Gothormi lið;
var-a kyrrseta,
áður Knúi félli.
supported another,
we gave the good
Gotþormr help;
there was no sitting still
before Knúi fell.
þau misseri,
at vit at köppum
kenndar várum;
þar sorðu vit
skörpum geirum
blóð ór benjum
ok brand ruðum.
þau misseri,
að vit að köppum
kenndar várum;
þar sorðu vit
skörpum geirum
blóð úr benjum
og brand ruðum.
for those seasons,
that we among champions
were known;
there we cut [?]
with sharp spears
blood from wounds
and reddened the blade.
til konungs húsa
miskunnlausar
ok at mani hafðar;
aurr etr iljar,
en ofan kulði,
drögum dolgs sjötul,
daprt er at Fróða.
Snorri vitnar í þetta í Skáldskaparmál 52.5
til konungs húsa
miskunnlausar
og að mani hafðar;
aur etur iljar,
en ofan kuldi,
drögum dolgs sjötul,
daprt er að Fróða.
to the king's house
without mercy
and kept as slaves;
mud eats our soles
and cold from above,
we drag the settler of strife [mill] [?],
it is gloomy at Fróði's.
hallr standa mun,
malit hefi ek fyr mik;
mitt of leiti;
nú mun-a höndum
hvíld vel gefa,
áðr fullmalit
Fróða þykki.
hallur standa mun,
malið hef eg fyr mig;
mitt of leiti;
nú mun-a höndum
hvíld vel gefa,
áður fullmalið
Fróða þyki.
the stone will stand still,
I have ground my share;
my turn is done [?];
now hands will not
be given good rest
until fully ground
it seems to Fróði.
harðar trjónur,
vápn valdreyrug,
vaki þú, Fróði,
vaki þú, Fróði,
ef þú hlýða vill
söngum okkrum
ok sögnum fornum.
harðar trjónur,
vopn valdreyrug,
vaki þú, Fróði,
vaki þú, Fróði,
ef þú hlýða vill
söngum okkrum
og sögnum fornum.
hard spear-shafts [?],
weapons bloody with slaughter;
wake, Fróði,
wake, Fróði,
if you will listen
to our songs
and to ancient tales.
fyr austan borg,
vígspjöll vaka,
þat mun viti kallaðr,
mun herr koma
hinig af bragði
ok brenna bæ
fyr buðlungi.
fyr austan borg,
vígspjöll vaka,
það mun viti kallaður,
mun her koma
hinig af bragði
og brenna bæ
fyr buðlungi.
east of the stronghold,
war-tidings awake,
that will be called a beacon;
an army will come
hither in haste
and burn the dwelling
over the prince.
Hleiðrar stóli,
rauðum hringum
né regingrjóti;
tökum á möndli
mær, skarpara,
erum-a varmar
í valdreyra.
Hleiðrar stóli,
rauðum hringum
né regingrjóti;
tökum á möndli
mær, skarpara,
erum-a varmar
í valdreyra.
the high seat of Hleiðr,
red rings
nor the mighty stone [?];
let us grip the handle,
maiden, more sharply,
we are not warm
in the blood of the slain.
mær rammliga,
því at hon feigð fira
fjölmargra sá;
stukku stórar
steðr frá lúðri
járni varðar,
mölum enn framar!
mær rammlega,
því að hún feigð firra
fjölmargra sá;
stukku stórar
steður frá lúðri
járni varðar,
mölum enn framar!
mightily,
for she saw the doom
of very many men;
great props sprang
from the mill-frame,
iron-bound;
let us grind on further!
Mun Yrsu sonr,
niðr Halfdanar,
hefna Fróða;
sá mun hennar
heitinn verða
burr ok bróðir,
vitum báðar þat."
Mun Yrsu sonur,
niður Halfdanar,
hefna Fróða;
sá mun hennar
heitinn verða
bur og bróðir,
vitum báðar það."
Yrsa's son,
Halfdan's kinsman,
will avenge Fróði;
he will be called
her own
son and brother;
we both know that."
megins kostuðu,
váru ungar
í jötunmóði;
skulfu skaptré,
skauzk lúðr ofan,
hraut inn höfgi
hallr sundr í tvau.
megins kostuðu,
voru ungar
í jötunmóði;
skulfu skaptré,
skauzg lúður ofan,
hraut hinn höfgi
hallur sundur í tvö.
they put forth their strength,
the young ones were
in giant-fury;
the shafts shook,
the mill-frame shot down,
the heavy
stone burst asunder in two.
brúðr orð of kvað:
"Malit höfum, Fróði,
sem munum hætta,
hafa fullstaðit
fljóð at meldri."
brúður orð of kvað:
"Malið höfum, Fróði,
sem munum hætta,
hafa fullstaðið
fljóð að meldri."
bride spoke a word:
"We have ground, Fróði,
so that we must stop;
the women have stood their full turn
at the grinding."
