Opin Edda samhliða útgáfa í vinnslu

Utan Eddanna

Aðrar heimildir

Ynglinga saga

Snorri Sturluson · um 1225

Fyrsta sagan í Heimskringlu, sögu Snorra af Noregskonungum. Hún rekur ætt sænsku Ynglingakonunganna til Óðins, Njarðar og Freys, sem þar er sagt frá sem mennskum höfðingjum.

Bætir við
Hún segir sögur sem Eddurnar aðeins ýja að: hvernig æsir og vanir sömdu frið og skiptust á gíslum, hvernig Mímir var hálshöggvinn og Óðinn varðveitti höfuð hans til að þiggja af því ráð, og hvernig Freyr ríkti í Uppsölum og var heygður. Frásögnin af því er Gefjun plægði Sjáland út kemur fyrir í báðum verkunum.
Víkur frá
Goðin eru dauðlegir menn frá Ásalandi við fljótið Tanais sem síðar eru dýrkaðir sem goð, líkt og í formála Snorra-Eddu. Gylfaginning 1, Gylfaginning 23, Völuspá 46, Skáldskaparmál 5

Formáli Snorra-Eddu

Snorri Sturluson · um 1220

Upphafskafli Snorra-Eddu, sem er með í Open Edda. Hann hefst á sköpunarverki Guðs og Nóaflóði og skýrir norrænu goðin sem fólk frá Tróju sem fluttist norður og var talið vera goð.

Bætir við
Hann er lykillinn að því hvernig kristinn höfundur gat fært heiðnar goðsögur í letur: Þór er Trór, dóttursonur Príamusar konungs í Tróju, og Óðinn leiðir þjóð sína frá „Asíu“ til Svíþjóðar, svo að æsir verða „Asíumenn“. Gylfaginning heldur hugmyndinni áfram og kallar Ásgarð Tróju, og Skáldskaparmál vara kristna menn við að trúa sögunum á annan hátt en upphaf bókarinnar skýrir þær.
Víkur frá
Goð hans eru mennskir konungar og hetjur, sem stangast á við goð kvæðanna; fræðimenn kalla þessa nálgun evhemerisma. Formáli 1, Formáli 3, Formáli 4, Formáli 5, Gylfaginning 9, Skáldskaparmál 8

Gesta Danorum (Afrek Dana)

Saxo Grammaticus · lokið eftir 1208

Saga Danmerkur á latínu í sextán bókum, rituð fyrir Absalon erkibiskup. Fyrstu níu bækurnar endursegja sagnir af goðum og fornkonungum.

Bætir við
Hún er sjálfstæð dönsk heimild um margar persónur Eddanna: Balderus, Høtherus og Nanna, Othinus og Rinda, ferð til jötunsins Geruthus (Geirröðar) og til hins fjötraða Utgarthilocus. Þar er einnig sagan af Amleth, sem er fyrirmynd Hamlets.
Víkur frá
Goðin eru voldugir menn eða djöflar. Baldur og Höður keppa um Nönnu, mennska konu, og Höður særir Baldur til ólífis í deilu þeirra; þar er enginn mistilteinn. Gylfaginning 49, Skáldskaparmál 26, Gylfaginning 50

Dróttkvæði: Ragnarsdrápa, Haustlöng, Húsdrápa, Þórsdrápa

Bragi Boddason, Þjóðólfur úr Hvini, Úlfur Uggason, Eilífur Goðrúnarson · 9.–10. öld

Hirðkvæði eftir nafngreind skáld, og lýsa nokkur þeirra goðsagnamyndum á skjöldum eða veggjum skála. Þau hafa einkum varðveist vegna þess að Snorri vitnar í þau í Eddu sinni.

Bætir við
Þau eru elstu heimildirnar um goðsögurnar sem hægt er að tímasetja, flest ort fyrir kristnitöku á Íslandi. Snorri nefnir heimildir sínar: Haustlöng um Þór og Hrungni og um Iðunni og Þjassa, Þórsdrápu um för Þórs til Geirröðar, Húsdrápu um bálför Baldurs og um bardaga Heimdallar og Loka um Brísingamen, og vísur eftir Braga gamla, margar úr Ragnarsdrápu hans, um Gefjun, veiðiför Þórs og hina endalausu orrustu Hjaðninga.
Víkur frá
Hvert kvæði sýnir aðeins eitt atriði, í þéttum kenningum; laust mál Snorra fyllir upp í söguna í kringum þau og bætir stundum við atriðum sem þar vantar. Skáldskaparmál 25, Skáldskaparmál 30, Skáldskaparmál 26, Skáldskaparmál 12, Skáldskaparmál 15, Skáldskaparmál 62, Gylfaginning 1, Skáldskaparmál 11

Völsunga saga

ókunnur íslenskur höfundur · seint á 13. öld (handrit frá um 1400)

Saga í lausu máli um ætt Völsunga, frá Siga og Sigmundi til Sigurðar, Gjúkunga og hinstu hefndar Guðrúnar, að miklu leyti byggð á hetjukvæðum Sæmundar-Eddu.

Bætir við
Hún segir alla söguna í réttri röð og nær yfir þann hluta af ævi Sigurðar sem glataðist með blöðunum sem vantar í Konungsbók. Snorri segir sömu sögu í stuttu máli í Skáldskaparmálum.
Víkur frá
Hún fellir kvæðin saman í einn söguþráð, og þar sem kvæðunum ber ekki saman velur sagan eina gerð eða bætir við atriðum til tengingar. Skáldskaparmál 46, Skáldskaparmál 48, Skáldskaparmál 49, Reginsmál 5

Sörla þáttur (Heðins saga og Högna)

höfundur ókunnur; skrifaður upp af prestunum Jóni Þórðarsyni og Magnúsi Þórhallssyni · um 1390 (Flateyjarbók)

Stuttur þáttur inni í hinni löngu sögu Ólafs konungs Tryggvasonar í Flateyjarbók. Hann skýrir hina endalausu orrustu Heðins og Högna.

Bætir við
Hann er eina heimildin um að Freyja hafi keypt Brísingamen með því að eyða nótt með hverjum fjögurra dverga, og um að Loki hafi stolið því í flóarlíki. Hann tengir þann þjófnað við Hjaðningavíg, sem Snorri og Bragi lýsa einnig.
Víkur frá
Óðinn er konungur í Asíu og Freyja frilla hans, Heimdallur kemur hvergi við sögu og koma manns Ólafs konungs bindur enda á álögin. Gylfaginning 35, Skáldskaparmál 15, Skáldskaparmál 62

Germania

Publius Cornelius Tacitus · 98 e.Kr.

Stutt rómversk lýsing á germönskum þjóðum, rituð meira en sjö öldum fyrir víkingaöld.

Bætir við
Hún sýnir germönsk goð löngu fyrir tíma norrænu textanna. Tacitus nefnir þau rómverskum nöfnum, Merkúríus (sem oftast er talinn vera Wodan/Óðinn), Herkúles og Mars, og lýsir gyðjunni Nerthus, „Móður Jörð“, sem ekið er um í tjölduðum vagni. Nafn hennar samsvarar nafni Njarðar, vanaguðs vinds og sjávar í Eddunum.
Víkur frá
Hún er sýn utanaðkomandi manns á ættbálka á meginlandinu, ekki norræn goðafræði; Nerthus er gyðja en Njörður er guð. Gylfaginning 23

Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (Saga erkibiskupanna í Hamborg og Brimum)

Adam frá Brimum · 1073–1076

Kirkjusaga á latínu um norðurþýska trúboðið; fjórða bók hennar lýsir löndum og þjóðum Norðurlanda.

Bætir við
Þar er þekktasta lýsingin, nærri samtíma, á heiðnu hofi, í Uppsölum: líkneski af Þór í miðju með Wodan og Fricco (Frey) sér við hlið, mikil hátíð níunda hvert ár með blótum í níu daga, og helgt tré og brunnur í grenndinni. Adam segir að Wodan, „það er æði“, heyi stríð og að Fricco veiti frið og unað; Eddurnar tengja líka Óðin við valinn og Frey við frið.
Víkur frá
Hún er fjandsamleg frásögn kristins klerks, byggð á sögusögnum; hún setur Þór, ekki Óðin, fremstan goðanna og segir engar goðsögur. Gylfaginning 24, Gylfaginning 20, Gylfaginning 21, Gylfaginning 15

Myndsteinar og úthöggnir minnisvarðar

ókunnir steinhöggvarar á víkingaöld á Gotlandi, í Svíþjóð, Danmörku og Norður-Englandi · um 400–1100

Úthöggnir steinar sem sýna atriði úr goðsögum og hetjusögum: myndsteinarnir á Gotlandi, Altuna-rúnasteinninn og Ramsundsristan í Svíþjóð, Hunnestad-minnisvarðinn á Skáni og Gosforth-krossinn í Cumbria.

Bætir við
Þeir sanna að sögur sem Snorri sagði tveimur öldum síðar voru þekktar á víkingaöld. Altuna (11. öld) sýnir Þór veiða orminn með fótinn niður úr bátnum, eins og hjá Snorra; Gosforth (um 920–950) sýnir Víðar rífa sundur kjaft úlfsins og Loka bundinn með Sigyn sér við hlið; Ramsund (um 1030) sýnir Sigurð, Fáfni og Regin; steinar á Gotlandi sýna áttfættan hest; og steinn frá Hunnestad sýnir konu ríða úlfi, ef til vill Hyrrokkin.
Víkur frá
Á þeim eru engir skýringartextar, svo að það er túlkunaratriði hvað myndirnar sýna; Gosforth-krossinn blandar norrænum atriðum saman við krossfestinguna. Gylfaginning 48, Gylfaginning 51, Gylfaginning 50, Fáfnismál 4, Fáfnismál 27, Gylfaginning 15, Gylfaginning 49, Helgakviða Hjörvarðssonar 6

Örnefni

íbúar Norðurlanda, á mörgum öldum · Járnöld og víkingaöld

Nöfn bæja, borga og helgistaða sem geyma nafn goðs, svo sem Óðinsvé í Danmörku (Odense; Óðins vé, „helgistaður Óðins“, fyrst skráð árið 988) eða Ullensvang og Ullevi („vangur Ullar“, „vé Ullar“) í Noregi og Svíþjóð.

Bætir við
Þau sýna hvar goðin voru í raun dýrkuð. Ullur, sem fær aðeins fáeinar línur í Eddunum (góður bogmaður og skíðamaður, sonur Sifjar, með bústað í Ýdölum), er algengur í norskum og sænskum örnefnum, svo að eitt sinn skipti hann miklu meira máli en textarnir gefa til kynna.
Víkur frá
Örnefni segja okkur frá dýrkun, ekki frá sögum. Gylfaginning 31, Grímnismál 5

Seinni endursagnir

Rómantísk myndlist og myndskreytingar

Lorenz Frølich, Carl Emil Doepler, W. G. Collingwood, Arthur Rackham og fleiri · 19. öld og upphaf 20. aldar

Málverk, bókaskreytingar og sviðshönnun með norrænu goðunum frá tímum þjóðernisrómantíkur. Frølich (1820–1908) myndskreytti danskar bækur um norrænu goðin og Eddu Gjellerups (1895); Doepler (1824–1905) hannaði búningana fyrir Hring Wagners í Bayreuth árið 1876; Collingwood (1854–1932) myndskreytti Elder Edda eftir Olive Bray (1908).

Bætir við
Þessar myndir sköpuðu það útlit sem flestir sjá nú fyrir sér: vængjaða og hyrnda hjálma, sítt og flaksandi skegg og hetjulegar stellingar. Þær sýna hvernig 19. öldin las Eddurnar.
Víkur frá
Mörg atriði, svo sem horn og vængir, eiga sér enga stoð í Eddunum né í fornminjum frá víkingaöld.

Der Ring des Nibelungen

Richard Wagner · 1848–1874; fyrsta heildaruppfærsla í Bayreuth í ágúst 1876

Flokkur fjögurra ópera: Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried og Götterdämmerung, byggður á Eddunum, Völsunga sögu, Þiðreks sögu og þýska kvæðinu Nibelungenlied.

Bætir við
Hann kynnti Óðin (sem Wotan), valkyrjurnar, hringinn bölvaða og ragnarökkur fyrir áhorfendum um allan heim, og sviðsetning hans festi í sessi margar vinsælar myndir af hinum norræna heimi.
Víkur frá
Wagner endurmótaði efnið frjálslega: Brünnhilde er dóttir Wotans, Hagen drepur Siegfried, Alberich smíðar hringinn úr Rínargullinu og heimur goðanna ferst í eldi án þeirrar endurnýjunar sem Eddurnar lýsa. Reginsmál 5, Sigrdrífumál 4, Skáldskaparmál 48, Skáldskaparmál 49

Myndasögur, kvikmyndir, leikir og skáldsögur

Marvel (Stan Lee, Larry Lieber, Jack Kirby), J. R. R. Tolkien, leikja- og kvikmyndaver · 20.–21. öld

Endursagnir og nýsmíði nútímans: Thor frá Marvel (frá og með Journey into Mystery #83, 1962) og kvikmyndirnar um hann, dvergar Tolkiens og Gandálfur með nöfn sótt í Völuspá, og fjöldi tölvuleikja.

Bætir við
Þessi verk hafa gert nöfnin Óðinn, Þór, Loki, Ásgarður og ragnarök þekkt um allan heim og vísa mörgum lesendum aftur til Eddanna.
Víkur frá
Þau breyta oft ættartengslum og kröftum: Loki sem fósturbróðir Þórs, hamar sem aðeins hinir verðugu geta lyft, fastmótað kort af níu heimum. Völuspá 12

Heiðni nútímans (ásatrú)

Ásatrúarfélagið á Íslandi og sambærilegir hópar annars staðar · stofnað 1972; viðurkennt á Íslandi 1973

Trúarhreyfingar nútímans sem heiðra norrænu goðin. Ásatrúarfélagið á Íslandi stofnuðu skáldið og bóndinn Sveinbjörn Beinteinsson og fleiri árið 1972 og það varð skráð trúfélag árið 1973.

Bætir við
Þær nota Eddurnar sem lifandi menningararf: farið er með erindi úr eddukvæðum við blót þeirra og þær halda Eddukvöld.
Víkur frá
Ásatrúarfélagið hefur enga fasta kennisetningu og heiðinn siður nútímans er endurgerð, ekki órofin hefð frá víkingaöld.

Mímir: gervigreindardrög · óyfirfarið

Segðu Hugin

Huginn ber hverja hugsun til ritstjóranna: hugmynd, villu sem þú tókst eftir eða eitthvað sem virkaði ekki.

Um hvað snýst þetta?

Sent með: slóð þessarar síðu og tungumál viðmótsins. Aðeins ritstjórarnir lesa skilaboðin.