Utan Eddanna
Aðrar heimildir
Ynglinga saga
Snorri Sturluson · um 1225
Fyrsta sagan í Heimskringlu, sögu Snorra af Noregskonungum. Hún rekur ætt sænsku Ynglingakonunganna til Óðins, Njarðar og Freys, sem þar er sagt frá sem mennskum höfðingjum.
- Bætir við
- Hún segir sögur sem Eddurnar aðeins ýja að: hvernig æsir og vanir sömdu frið og skiptust á gíslum, hvernig Mímir var hálshöggvinn og Óðinn varðveitti höfuð hans til að þiggja af því ráð, og hvernig Freyr ríkti í Uppsölum og var heygður. Frásögnin af því er Gefjun plægði Sjáland út kemur fyrir í báðum verkunum.
- Víkur frá
- Goðin eru dauðlegir menn frá Ásalandi við fljótið Tanais sem síðar eru dýrkaðir sem goð, líkt og í formála Snorra-Eddu. Gylfaginning 1, Gylfaginning 23, Völuspá 46, Skáldskaparmál 5
Formáli Snorra-Eddu
Snorri Sturluson · um 1220
Upphafskafli Snorra-Eddu, sem er með í Open Edda. Hann hefst á sköpunarverki Guðs og Nóaflóði og skýrir norrænu goðin sem fólk frá Tróju sem fluttist norður og var talið vera goð.
- Bætir við
- Hann er lykillinn að því hvernig kristinn höfundur gat fært heiðnar goðsögur í letur: Þór er Trór, dóttursonur Príamusar konungs í Tróju, og Óðinn leiðir þjóð sína frá „Asíu“ til Svíþjóðar, svo að æsir verða „Asíumenn“. Gylfaginning heldur hugmyndinni áfram og kallar Ásgarð Tróju, og Skáldskaparmál vara kristna menn við að trúa sögunum á annan hátt en upphaf bókarinnar skýrir þær.
- Víkur frá
- Goð hans eru mennskir konungar og hetjur, sem stangast á við goð kvæðanna; fræðimenn kalla þessa nálgun evhemerisma. Formáli 1, Formáli 3, Formáli 4, Formáli 5, Gylfaginning 9, Skáldskaparmál 8
Gesta Danorum (Afrek Dana)
Saxo Grammaticus · lokið eftir 1208
Saga Danmerkur á latínu í sextán bókum, rituð fyrir Absalon erkibiskup. Fyrstu níu bækurnar endursegja sagnir af goðum og fornkonungum.
- Bætir við
- Hún er sjálfstæð dönsk heimild um margar persónur Eddanna: Balderus, Høtherus og Nanna, Othinus og Rinda, ferð til jötunsins Geruthus (Geirröðar) og til hins fjötraða Utgarthilocus. Þar er einnig sagan af Amleth, sem er fyrirmynd Hamlets.
- Víkur frá
- Goðin eru voldugir menn eða djöflar. Baldur og Höður keppa um Nönnu, mennska konu, og Höður særir Baldur til ólífis í deilu þeirra; þar er enginn mistilteinn. Gylfaginning 49, Skáldskaparmál 26, Gylfaginning 50
Dróttkvæði: Ragnarsdrápa, Haustlöng, Húsdrápa, Þórsdrápa
Bragi Boddason, Þjóðólfur úr Hvini, Úlfur Uggason, Eilífur Goðrúnarson · 9.–10. öld
Hirðkvæði eftir nafngreind skáld, og lýsa nokkur þeirra goðsagnamyndum á skjöldum eða veggjum skála. Þau hafa einkum varðveist vegna þess að Snorri vitnar í þau í Eddu sinni.
- Bætir við
- Þau eru elstu heimildirnar um goðsögurnar sem hægt er að tímasetja, flest ort fyrir kristnitöku á Íslandi. Snorri nefnir heimildir sínar: Haustlöng um Þór og Hrungni og um Iðunni og Þjassa, Þórsdrápu um för Þórs til Geirröðar, Húsdrápu um bálför Baldurs og um bardaga Heimdallar og Loka um Brísingamen, og vísur eftir Braga gamla, margar úr Ragnarsdrápu hans, um Gefjun, veiðiför Þórs og hina endalausu orrustu Hjaðninga.
- Víkur frá
- Hvert kvæði sýnir aðeins eitt atriði, í þéttum kenningum; laust mál Snorra fyllir upp í söguna í kringum þau og bætir stundum við atriðum sem þar vantar. Skáldskaparmál 25, Skáldskaparmál 30, Skáldskaparmál 26, Skáldskaparmál 12, Skáldskaparmál 15, Skáldskaparmál 62, Gylfaginning 1, Skáldskaparmál 11
Völsunga saga
ókunnur íslenskur höfundur · seint á 13. öld (handrit frá um 1400)
Saga í lausu máli um ætt Völsunga, frá Siga og Sigmundi til Sigurðar, Gjúkunga og hinstu hefndar Guðrúnar, að miklu leyti byggð á hetjukvæðum Sæmundar-Eddu.
- Bætir við
- Hún segir alla söguna í réttri röð og nær yfir þann hluta af ævi Sigurðar sem glataðist með blöðunum sem vantar í Konungsbók. Snorri segir sömu sögu í stuttu máli í Skáldskaparmálum.
- Víkur frá
- Hún fellir kvæðin saman í einn söguþráð, og þar sem kvæðunum ber ekki saman velur sagan eina gerð eða bætir við atriðum til tengingar. Skáldskaparmál 46, Skáldskaparmál 48, Skáldskaparmál 49, Reginsmál 5
Sörla þáttur (Heðins saga og Högna)
höfundur ókunnur; skrifaður upp af prestunum Jóni Þórðarsyni og Magnúsi Þórhallssyni · um 1390 (Flateyjarbók)
Stuttur þáttur inni í hinni löngu sögu Ólafs konungs Tryggvasonar í Flateyjarbók. Hann skýrir hina endalausu orrustu Heðins og Högna.
- Bætir við
- Hann er eina heimildin um að Freyja hafi keypt Brísingamen með því að eyða nótt með hverjum fjögurra dverga, og um að Loki hafi stolið því í flóarlíki. Hann tengir þann þjófnað við Hjaðningavíg, sem Snorri og Bragi lýsa einnig.
- Víkur frá
- Óðinn er konungur í Asíu og Freyja frilla hans, Heimdallur kemur hvergi við sögu og koma manns Ólafs konungs bindur enda á álögin. Gylfaginning 35, Skáldskaparmál 15, Skáldskaparmál 62
Germania
Publius Cornelius Tacitus · 98 e.Kr.
Stutt rómversk lýsing á germönskum þjóðum, rituð meira en sjö öldum fyrir víkingaöld.
- Bætir við
- Hún sýnir germönsk goð löngu fyrir tíma norrænu textanna. Tacitus nefnir þau rómverskum nöfnum, Merkúríus (sem oftast er talinn vera Wodan/Óðinn), Herkúles og Mars, og lýsir gyðjunni Nerthus, „Móður Jörð“, sem ekið er um í tjölduðum vagni. Nafn hennar samsvarar nafni Njarðar, vanaguðs vinds og sjávar í Eddunum.
- Víkur frá
- Hún er sýn utanaðkomandi manns á ættbálka á meginlandinu, ekki norræn goðafræði; Nerthus er gyðja en Njörður er guð. Gylfaginning 23
Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (Saga erkibiskupanna í Hamborg og Brimum)
Adam frá Brimum · 1073–1076
Kirkjusaga á latínu um norðurþýska trúboðið; fjórða bók hennar lýsir löndum og þjóðum Norðurlanda.
- Bætir við
- Þar er þekktasta lýsingin, nærri samtíma, á heiðnu hofi, í Uppsölum: líkneski af Þór í miðju með Wodan og Fricco (Frey) sér við hlið, mikil hátíð níunda hvert ár með blótum í níu daga, og helgt tré og brunnur í grenndinni. Adam segir að Wodan, „það er æði“, heyi stríð og að Fricco veiti frið og unað; Eddurnar tengja líka Óðin við valinn og Frey við frið.
- Víkur frá
- Hún er fjandsamleg frásögn kristins klerks, byggð á sögusögnum; hún setur Þór, ekki Óðin, fremstan goðanna og segir engar goðsögur. Gylfaginning 24, Gylfaginning 20, Gylfaginning 21, Gylfaginning 15
Myndsteinar og úthöggnir minnisvarðar
ókunnir steinhöggvarar á víkingaöld á Gotlandi, í Svíþjóð, Danmörku og Norður-Englandi · um 400–1100
Úthöggnir steinar sem sýna atriði úr goðsögum og hetjusögum: myndsteinarnir á Gotlandi, Altuna-rúnasteinninn og Ramsundsristan í Svíþjóð, Hunnestad-minnisvarðinn á Skáni og Gosforth-krossinn í Cumbria.
- Bætir við
- Þeir sanna að sögur sem Snorri sagði tveimur öldum síðar voru þekktar á víkingaöld. Altuna (11. öld) sýnir Þór veiða orminn með fótinn niður úr bátnum, eins og hjá Snorra; Gosforth (um 920–950) sýnir Víðar rífa sundur kjaft úlfsins og Loka bundinn með Sigyn sér við hlið; Ramsund (um 1030) sýnir Sigurð, Fáfni og Regin; steinar á Gotlandi sýna áttfættan hest; og steinn frá Hunnestad sýnir konu ríða úlfi, ef til vill Hyrrokkin.
- Víkur frá
- Á þeim eru engir skýringartextar, svo að það er túlkunaratriði hvað myndirnar sýna; Gosforth-krossinn blandar norrænum atriðum saman við krossfestinguna. Gylfaginning 48, Gylfaginning 51, Gylfaginning 50, Fáfnismál 4, Fáfnismál 27, Gylfaginning 15, Gylfaginning 49, Helgakviða Hjörvarðssonar 6
Örnefni
íbúar Norðurlanda, á mörgum öldum · Járnöld og víkingaöld
Nöfn bæja, borga og helgistaða sem geyma nafn goðs, svo sem Óðinsvé í Danmörku (Odense; Óðins vé, „helgistaður Óðins“, fyrst skráð árið 988) eða Ullensvang og Ullevi („vangur Ullar“, „vé Ullar“) í Noregi og Svíþjóð.
- Bætir við
- Þau sýna hvar goðin voru í raun dýrkuð. Ullur, sem fær aðeins fáeinar línur í Eddunum (góður bogmaður og skíðamaður, sonur Sifjar, með bústað í Ýdölum), er algengur í norskum og sænskum örnefnum, svo að eitt sinn skipti hann miklu meira máli en textarnir gefa til kynna.
- Víkur frá
- Örnefni segja okkur frá dýrkun, ekki frá sögum. Gylfaginning 31, Grímnismál 5
Seinni endursagnir
Rómantísk myndlist og myndskreytingar
Lorenz Frølich, Carl Emil Doepler, W. G. Collingwood, Arthur Rackham og fleiri · 19. öld og upphaf 20. aldar
Málverk, bókaskreytingar og sviðshönnun með norrænu goðunum frá tímum þjóðernisrómantíkur. Frølich (1820–1908) myndskreytti danskar bækur um norrænu goðin og Eddu Gjellerups (1895); Doepler (1824–1905) hannaði búningana fyrir Hring Wagners í Bayreuth árið 1876; Collingwood (1854–1932) myndskreytti Elder Edda eftir Olive Bray (1908).
- Bætir við
- Þessar myndir sköpuðu það útlit sem flestir sjá nú fyrir sér: vængjaða og hyrnda hjálma, sítt og flaksandi skegg og hetjulegar stellingar. Þær sýna hvernig 19. öldin las Eddurnar.
- Víkur frá
- Mörg atriði, svo sem horn og vængir, eiga sér enga stoð í Eddunum né í fornminjum frá víkingaöld.
Der Ring des Nibelungen
Richard Wagner · 1848–1874; fyrsta heildaruppfærsla í Bayreuth í ágúst 1876
Flokkur fjögurra ópera: Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried og Götterdämmerung, byggður á Eddunum, Völsunga sögu, Þiðreks sögu og þýska kvæðinu Nibelungenlied.
- Bætir við
- Hann kynnti Óðin (sem Wotan), valkyrjurnar, hringinn bölvaða og ragnarökkur fyrir áhorfendum um allan heim, og sviðsetning hans festi í sessi margar vinsælar myndir af hinum norræna heimi.
- Víkur frá
- Wagner endurmótaði efnið frjálslega: Brünnhilde er dóttir Wotans, Hagen drepur Siegfried, Alberich smíðar hringinn úr Rínargullinu og heimur goðanna ferst í eldi án þeirrar endurnýjunar sem Eddurnar lýsa. Reginsmál 5, Sigrdrífumál 4, Skáldskaparmál 48, Skáldskaparmál 49
Myndasögur, kvikmyndir, leikir og skáldsögur
Marvel (Stan Lee, Larry Lieber, Jack Kirby), J. R. R. Tolkien, leikja- og kvikmyndaver · 20.–21. öld
Endursagnir og nýsmíði nútímans: Thor frá Marvel (frá og með Journey into Mystery #83, 1962) og kvikmyndirnar um hann, dvergar Tolkiens og Gandálfur með nöfn sótt í Völuspá, og fjöldi tölvuleikja.
- Bætir við
- Þessi verk hafa gert nöfnin Óðinn, Þór, Loki, Ásgarður og ragnarök þekkt um allan heim og vísa mörgum lesendum aftur til Eddanna.
- Víkur frá
- Þau breyta oft ættartengslum og kröftum: Loki sem fósturbróðir Þórs, hamar sem aðeins hinir verðugu geta lyft, fastmótað kort af níu heimum. Völuspá 12
Heiðni nútímans (ásatrú)
Ásatrúarfélagið á Íslandi og sambærilegir hópar annars staðar · stofnað 1972; viðurkennt á Íslandi 1973
Trúarhreyfingar nútímans sem heiðra norrænu goðin. Ásatrúarfélagið á Íslandi stofnuðu skáldið og bóndinn Sveinbjörn Beinteinsson og fleiri árið 1972 og það varð skráð trúfélag árið 1973.
- Bætir við
- Þær nota Eddurnar sem lifandi menningararf: farið er með erindi úr eddukvæðum við blót þeirra og þær halda Eddukvöld.
- Víkur frá
- Ásatrúarfélagið hefur enga fasta kennisetningu og heiðinn siður nútímans er endurgerð, ekki órofin hefð frá víkingaöld.
Mímir: gervigreindardrög · óyfirfarið
