Óðinn og Vafþrúðnir
Óðinn lagði höfuð sitt að veði í viskukeppni við vitrasta jötuninn og vann með spurningu sem enginn gat svarað nema hann sjálfur.
Mímir: gervigreindardrög · óyfirfarið
- Óðinn leitaði ráða hjá Frigg: hann fýsti að sækja Vafþrúðni heim og reyna forn fræði við þann alvitra jötun. Frigg vildi heldur hafa hann heima, því að hún vissi engan jötun jafn sterkan og Vafþrúðni. Óðinn sagðist hafa farið víða og reynt margt og vilja sjá höll jötunsins. Frigg óskaði honum fararheilla og góðrar heimkomu, og þess að vitið dygði honum. Vafþrúðnismál 1, Vafþrúðnismál 2, Vafþrúðnismál 3, Vafþrúðnismál 4
- Hann fór til hallar föður Íms og gekk beint inn. Jötunninn spurði hver hann væri og varaði hann við því að hann kæmist ekki út aftur nema hann reyndist vitrari. Óðinn nefndist Gagnráður og sagðist kominn um langan veg, þyrstur. Þegar honum var boðið sæti svaraði hann að fátækur maður sem kemur til auðugs skyldi mæla þarft eða þegja. Vafþrúðnismál 5, Vafþrúðnismál 6, Vafþrúðnismál 7, Vafþrúðnismál 8, Vafþrúðnismál 9, Vafþrúðnismál 10
- Jötunninn reyndi hann því þar sem hann stóð á gólfinu. Hesturinn sem dregur daginn heitir Skinfaxi; hesturinn sem færir nóttina heitir Hrímfaxi, og af méli hans drýpur froða sem fellur sem dögg í dali. Áin milli lands jötna og lands goða heitir Ífing og leggur hana aldrei. Völlurinn þar sem Surtur og goðin munu berjast heitir Vígríður, hundrað rastir á hvern veg. Vafþrúðnismál 11, Vafþrúðnismál 12, Vafþrúðnismál 13, Vafþrúðnismál 14, Vafþrúðnismál 16, Vafþrúðnismál 18
- „Fróður ertu, gestur!“ sagði jötunninn og bauð honum á bekkinn. Nú skyldu þeir veðja „höfðum okkar, gestur“ um visku sína. Vafþrúðnismál 19
- Nú spurði Óðinn. Jötunninn svaraði: jörðin var gerð úr holdi Ýmis, fjöllin úr beinum hans, himinninn úr hauskúpu hans og sjórinn úr blóði hans. Mundilfari er faðir mánans og sólarinnar; Dellingur er faðir Dags, og Nótt var Nörvi borin. Faðir vetrarins er Vindsvalur, faðir sumarsins Svásuður. Þegar spurt var hver væri elstur af ætt Ýmis nefndi hann Bergelmi, sem fæddist ótal vetrum áður en jörðin var sköpuð, son Þrúðgelmis og sonarson Aurgelmis. Vafþrúðnismál 21, Vafþrúðnismál 23, Vafþrúðnismál 25, Vafþrúðnismál 27, Vafþrúðnismál 29, Vafþrúðnismál 28
- Aurgelmir óx af eiturdropum sem stukku úr Élivágum, og þaðan eru allar ættir jötna komnar. Hann gat börn án gýgjar: mær og sveinn uxu undir handlegg hans, og annar fóturinn gat sexhöfðaðan son við hinum. Elsta minning jötunsins er að Bergelmir var lagður á lúður (í ensku þýðingunni stendur „bátur“). Vindurinn kemur frá vængjum Hræsvelgs, jötuns í arnarham við himins enda. Vafþrúðnismál 31, Vafþrúðnismál 33, Vafþrúðnismál 35, Vafþrúðnismál 37, Vafþrúðnismál 30, Vafþrúðnismál 32
- Njörður var skapaður í Vanaheimi og gefinn goðunum í gíslingu; við aldarlok mun hann snúa heim til vana. Á hverjum degi berjast einherjar í túnum Óðins og ríða sáttir heim. Jötunninn kveðst þekkja leyndardóma goða og jötna af því að hann hafi komið í hvern heim: „Níu kom ég heima“, allt niður í Niflhel. Vafþrúðnismál 39, Vafþrúðnismál 41, Vafþrúðnismál 43
- Nú hóf Óðinn hverja spurningu á orðunum „Fjöld ég fór, fjöld ég freistaði“. Hverjir lifa þegar fimbulveturinn er liðinn? Líf og Lífþrasir, sem leynast í holti Hoddmímis og nærast á morgundögg. Sólin, Álfröðull, mun eignast dóttur áður en Fenrir tekur hana, og sú mun ríða brautir móður sinnar. Eftir Surtaloga munu Víðar og Váli byggja vé goðanna, og Móði og Magni munu eiga Mjölni. Vafþrúðnismál 44, Vafþrúðnismál 45, Vafþrúðnismál 46, Vafþrúðnismál 47, Vafþrúðnismál 51
- Hver verða endalok Óðins sjálfs? Úlfurinn mun gleypa Aldaföður, sagði jötunninn, og Víðar mun hefna hans með því að rífa sundur kalda kjafta úlfsins. Vafþrúðnismál 52, Vafþrúðnismál 53
- Þá kom síðasta spurningin: hvað mælti Óðinn sjálfur í eyra syni sínum áður en sonurinn steig á bálið? Enginn veit hvað þú sagðir, svaraði jötunninn. Feigum munni hafði hann mælt forn fræði sín og sagt frá ragnarökum; nú hafði hann reynt visku sína við Óðin, „og þú ert ætíð vitrari“. Þar lýkur kvæðinu. Vafþrúðnismál 54, Vafþrúðnismál 55
Þar sem heimildum ber ekki saman
Snorri segir ekki frá keppninni en vitnar í erindi kvæðisins sem vitnisburð jötunsins um sköpunina (g-c5-6, g-c5-7, g-c7-3); hann segir að Bergelmir hafi komist undan flóðinu úr Ými á lúðri sínum ásamt konu sinni (g-c7-2), en kvæðið segir aðeins að hann hafi verið lagður á lúður. Kvæðið nefnir ekki soninn á bálinu og segir ekki hverju Óðinn hvíslaði, og það segir heldur ekki hvort Óðinn tók höfuð jötunsins. Úlfurinn er ekki nefndur í vm-s53, en í vm-s46 er það Fenrir sem tekur sólina.
Lestu sjálf(ur)
- Vafþrúðnismál 19 — Veðmálið: höfuð þeirra að veði um viskuna.
- Vafþrúðnismál 45 — Líf og Lífþrasir, sem lifa af fimbulveturinn.
- Vafþrúðnismál 53 — Óðinn heyrir spáð fyrir um eigin dauða.
- Vafþrúðnismál 55 — Jötunninn ber kennsl á Óðin og gefst upp.
Hver koma við sögu
Óðinn
Frigg
Vafþrúðnir
Skinfaxi
HrímfaxiÍfingr
Vígríðr
Surtr
Ymir
Mundilfari
Dellingr
NóttNörviVindsvals
Bergelmir
Élivágar
Hræsvelgr
Njörðr
Vanaheimr
einherjar
Niflhel
Hoddmímis holt
Fenrir
Víðarr
Váli
Móði
Magni
Mjöllnir
Hvers vegna hér í röðinni: Engin heimild tímasetur söguna; henni er skipað með öðrum fróðleiksferðum Óðins til hægðarauka fyrir lesandann. Í síðustu spurningunni er talað um bálför sonar eins og hún sé þegar afstaðin. Sé sonurinn Baldur, eins og lesendur gera oft ráð fyrir, færi keppnin fram eftir dauða Baldurs, en kvæðið nefnir hann ekki.
